9 mitów o sile i odporności psychicznej

Temat różnic w zachowaniach ludzi ciekawi mnie od dawna. Czy nie jest bowiem ciekawe, dlaczego w tej samej sytuacji np. krytyczna uwaga ze strony szefa, dwie różne osoby mogą zareagować całkiem inaczej? Jedna z nich weźmie tą uwagę do siebie, nic nie powie, będzie ją przeżywać przez kolejne dni, a może nawet się rozpłacze, a druga wyrazi swoją opinię na ten temat, powie z czym się zgadza, a z czym nie i nie będzie tej uwagi w kółko wałkować w głowie.

Szukając przyczyn tych różnic dotarłam do koncepcji odporności psychicznej. W myśl definicji opracowanej przez P. Clough i D. Strycharczyka odporność psychiczna to cecha osobowości, która w znacznym stopniu determinuje, jak poszczególne osoby reagują w obliczu stresu, presji i wyzwań, niezależnie od sytuacji. Myśląc o odporności psychicznej lubię też określenie elastyczności psychicznej gdyż jest to ta cecha osobowości, umiejętność, wynikające z niej zachowania, przekonania i schematy myślenia, które sprawiają, że po stresującej sytuacji potrafimy wrócić do równowagi emocjonalnej. Można również, powiedzieć że dzięki tej umiejętności potrafimy się opiekować sobą, gdy spotyka nas coś trudnego.

Zagłębiając się w temat odporności psychicznej, obserwując ludzi, rozmawiając o niej z różnymi osobami, prowadząc konsultacje przygotowujące do zmiany zawodowej i dbania o kondycję psychiczną w pracy, certyfikując się z narzędzi diagnozujących poziom odporności psychicznej natrafiłam na wiele mitów i fałszywych przekonań w tym temacie.

Oto najważniejsze w mojej ocenie.

1. Można być bardziej odpornym w jednym obszarze życia, a w innym mniej.

Otóż nie. Takie myślenie nie jest prawdą. Odporność psychiczna to zasób, który mamy w pewnej ilości. Może być tak, że jeden z obszarów naszego życia, zużywa nam tak dużo tego zasobu, że brakuje nam go już na pozostałe obszary np. ciągła presja i stresujące sytuacje w pracy, powodują, że wracasz do domu „wypruta” i nie masz już siły i cierpliwości do dzieci czy partnera. Może też być odwrotnie problemy w domu związane ze zdrowiem czy relacjami powodują, że ten obszar Twojego życia eksploatuje większość Twojej siły i odporności psychicznej, a wówczas najmniejszy problem w pracy urasta do rangi katastrofy np. telefon od niezadowolonego klienta. Jeżeli masz poczucie, że brakuje Ci siły i odporności psychicznej to należy ten zasób rozwijać, zwiększać ogólny poziom swojej odporności psychicznej.

2. Jestem wrażliwa i nic na to nie poradzę.

Każdy z nas rodzi się z pewnym poziomem odporności psychicznej. Prawdą jest, że ta ilość w pewnym stopniu zależy od Twoich genów oraz od środowiska w którym dorastałaś czy żyjesz. Nie prawdą jest natomiast to, że będąc osobą wrażliwą, czyli osobą o niskim poziomie odporności  psychicznej nic nie możesz z tym zrobić. W każdym momencie życia możesz ją wzmacniać i rozwijać. Jeżeli Twoja wrażliwość Ci przeszkadza, jeżeli w związku z tą wrażliwością, ponosisz duże koszty emocjonalne w związku z codziennymi wyzwaniami możesz podjąć pracę nad budową siły wewnętrznej i odporności psychicznej.

3. Odporność psychiczna jest stała i niezmienna.

To stwierdzenie sugeruje, że odporność psychiczna jest jednostajna i nie może się zmieniać, co jest fałszywe. Odporność psychiczna jest zmienna i może się zmieniać w zależności od doświadczeń życiowych i innych czynników. Tak jak pisałam wcześniej, każda z nas może swoją oporność psychiczną wzmacniać, ale nie możemy również zapomnieć o tym, że odporność psychiczna może nam się obniżyć. Jeśli o nią nie zadbamy to, tak jak w przypadku innych, zaniedbywanych umiejętności może stracić swoją „wartość” i jej poziom może spaść.

4. Osoby odporne psychicznie są oschłe, obojętne, antyspołecznie, nie zwracają uwagi na uczucia innych.

To kolejny mit. Osoby odporne psychicznie dobrze kontrolują emocje, trudno ich sprowokować lub zdenerwować. Z tego powodu mogą być odbierane jako osoby oschłe czy obojętne. Osobom odpornym nie brakuje empatii – po prostu nie wyrażają swoich uczuć intensywnymi reakcjami mimicznymi i gestykulacją. Warto pamiętać że, empatia, troska i współczucie dla innych nie muszą się wiązać z silną ekspresją emocji. Ludzie silni psychicznie łatwiej panują nad emocjami, więc ujawniają światu swoje uczucia tylko wtedy, kiedy chcą, a nie w chwili, kiedy zaczynają je odczuwać (co wykazały badania Petera Clougha i Douga Strycharczyka).

5. Każdy powinien być odporny psychicznie.

Zafascynowana tematem odporności psychicznej, rozwijając u siebie odporność psychiczną w różnych obszarach sama tak uważałam. Teraz jednak już wiem, że odporności psychicznej potrzebujemy w ilości adekwatnej do naszych potrzeb, do sytuacji z którymi się stykamy. Potrzebujemy takiej jej ilości i w takich obszarach aby nie ponosić zbyt dużych kosztów emocjonalnych w pracy czy w domu.

W modelu 4c opracowanym przez P. Clough i D. Strycharczyka odporność psychiczną mierzymy na skali od 1 do 10. Osoby, otrzymujące najniższe wyniki uważane są za osoby wrażliwe, osoby o najwyższych wynikach, i tutaj mam już na myśli wynik od 8 w górę to osoby z wysoką odpornością psychiczną. I co ważne model ten mierzy ogólny poziom odporności psychicznej oraz poziom odporności w 4 obszarach oraz 8 podskalach. Można więc i są takie osoby, które w niektórych obszarach są bardziej odporne psychicznie a winnych wrażliwe, i jest im z tym dobrze. Są natomiast osoby, które mając podobne wyniki, czują potrzebę rozwoju odporności psychicznej w wybranych obszarach np. nastawienie na zmianę czy kontrola emocji.

6. Ludzie z wysoką odpornością psychiczną nie odczuwają stresu, nie grodzi im wypalenie czy depresja.

To przekonanie sugerujące, że osoby z wysoką odpornością psychiczną są odporni na stres, a co za tym idzie nie grozi im wypalenie zawodowe czy depresja, co nie jest prawdą. Ludzie z wysoką odpornością psychiczną po prostu radzą sobie ze stresem w sposób bardziej skuteczny niż osoby o niskiej odporności psychicznej. Ponadto poziom stresu jaki odczuwają osoby odporne psychiczne w danej sytuacji, jest zazwyczaj niższy niż w przypadku osoby wrażliwej. Osoby odporne psychicznie nie „noszą zbroi” ale elastycznie dopasowują się do rożnych sytuacji dzięki tzw. zwinności poznawczej czyli umiejętności analizowania sytuacji z różnych perspektyw. W tym miejscu chciałam również przypomnieć, że pomimo wysokiej odporności psychicznej w ujęciu ogólnym, może się zdarzyć, że w jakimś obszarze osoba odporna psychiczna ma wyniki bliżej wrażliwości np. podejmowanie ryzyka czy pewność siebie w relacjach interpersonalnych i w sytuacjach, z tych obszarów narażona jest na stres podobnie jak osoby wrażliwe.

7. Odporności psychicznej potrzebują tylko określone osoby np. sportowcy czy przedsiębiorcy.

Nie, nie, nie i jeszcze raz nie. Życie każdej z nas, napotyka różnego rodzaju wyzwania, trudy, stresujące sytuacje.  Dość często robimy wszystko, co w naszej mocy, aby przetrwać i jakoś funkcjonować, szarpiąc się i działając ponad siły – od jednego kryzysu do kolejnego. Zaciętość, determinacja, stres, poczucie odpowiedzialności, niekończące się zmiany czy codzienna walka z przeciwnościami losu – to nas czasem wzmacnia, a czasem bardzo osłabia. Dlatego właśnie przydaje się mieć świadomość i odpowiedni zapas odporności psychicznej – mieć mentalność taką, jakiej potrzebujemy. Każda z nas ma do tego dostęp, nie tylko sportowcy czy ludzie biznesu.

8. Przeciwieństwem odporności psychicznej jest słabość.

Mogłoby się wydawać, że przeciwieństwem wysokiej odporności psychicznej jest słabość – jednak nie jest tak. Osoby z niższymi wynikami na skali odporności to osoby o bardziej wrażliwym układzie nerwowym czyli osoby wrażliwe – nie słabe. Nie możemy również zapomnieć o tym, że wrażliwość uruchamia naszą kreatywność oraz pomaga budować relacje z innymi ludźmi, więc jest nam tak samo potrzebna tylko w innych sytuacjach.

9. Co Cię nie zabije to Cię wzmocni.

Ile razy to słyszałaś?  Graniczne sytuacje nie wzmacniają naszej odporności psychicznej, one po prostu nas nie zabijają, chociaż mogą prowadzić do zespołu stresu pourazowego. Tak jak już wspominałam, odporność psychiczna rozwija się w wyniku różnego rodzaju doświadczeń: kryzysów o umiarkowanym poziomie trudności, sytuacji przewidywalnych, sytuacji do których możemy się przygotować np. zmiana pracy, wzmacniają nas sytuacje co do których mamy zasoby, w których nie jesteśmy same, doświadczenia po których mamy czas „odsapnąć”, zregenerować się. I co ważne naszą odporność psychiczną wzmacniają również pozytywne  doświadczenia.

Nie martw się jeżeli w tych przekonaniach odnalazłaś swoje myślenie na temat odporności psychicznej. Przekonania które masz możesz bowiem zmieniać, zastępować nowymi. Korzyści ze zmiany przekonań i wzmacnianie odporności psychicznej są nieocenione dla twojego zdrowia psychicznego, samopoczucia i budowania szeroko pojętego szczęścia i spełnienia w życiu. Dbaj o to!